Temerrüt Nedir? Borç Temerrüdü

Temerrüdün Tanımı — TBK m.117

Temerrüt, 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'nun "Borç İlişkilerinin Hükümleri" bölümünde düzenlenir. Madde 117/1 tanımı:

> "Muaccel bir borcun borçlusu, alacaklının ihtarıyla temerrüde düşer."

Bu madde iki temel şartı açıkça ortaya koyar:

1) Muacceliyet: Borç vadesi gelmiş olmalıdır. Vade, borcun ifasının istenebileceği andır. Vade kararlaştırılmamışsa, sözleşmeden veya işin niteliğinden doğan uygun bir süre içinde ifa edilmesi gerekir (TBK m.90); uygun süre geçtiğinde borç muaccel sayılır.

2) Alacaklının İhtarı: Alacaklı, borçlunun vadeden sonra da borcunu ifa etmesi için bir ihtar çekmek zorundadır. İhtar yazılı veya sözlü olabilir; ancak ispat bakımından yazılı (özellikle noter ihtarnamesi) tercih edilir. İhtarname konusunda ayrı bir madde detaylı bilgi sunar.

İhtar Gerektirmeyen Haller — TBK m.117/2

Madde 117/2, ihtar şartının aranmayacağı üç alternatif durumu sayar:

> "Borcun ifa edileceği gün, birlikte belirlenmiş veya sözleşmede saklı tutulan bir hakka dayanarak taraflardan biri usulüne uygun bir bildirimde bulunmak suretiyle belirlemişse, bu günün geçmesiyle; haksız fiilde fiilin işlendiği, sebepsiz zenginleşmede ise zenginleşmenin gerçekleştiği tarihte borçlu temerrüde düşmüş olur. Ancak sebepsiz zenginleşenin iyi niyetli olduğu hâllerde temerrüt için bildirim şarttır."

Yani ihtar aranmayan haller:

• Kesin vade kararlaştırılmış olması: Tarafların sözleşmede belirli bir gün kararlaştırmışsa, o günün geçmesi borçlunun temerrüdü için yeterlidir. Örneğin "kira her ayın 1'inde ödenir" hükmü bu nitelikledir.
• Tek taraflı irade ile belirlenen gün: Sözleşmede saklı tutulan bir hakka dayanarak taraflardan birinin usulüne uygun bildirim ile belirlediği gün.
• Haksız fiillerde: Zararın doğduğu tarih. İhtar aranmaz.
• Sebepsiz zenginleşmede: Zenginleşmenin gerçekleştiği tarih (iyi niyetli zenginleşende bildirim şart).

Temerrüdün Sonuçları

Temerrüdün temel sonuçları üç başlık altında toplanabilir:

1) Gecikme Tazminatı (TBK m.118)

> "Borçlu, gecikmeden doğan zararı gidermekle yükümlüdür. Şu kadar ki, borçlu, kusuru olmadığını ispat ederse, zarardan sorumlu olmaz."

Alacaklı, geç ifadan doğan tüm zararları borçludan talep edebilir: gecikme kayıpları, uyuşmazlık yönetim masrafları, üçüncü kişilere gecikme tazminatı ödemesi vb. Borçlu ancak kusursuzluk ispatı ile bu yükümlülükten kurtulabilir.

2) Beklenmedik Hal Sorumluluğu (TBK m.119)

> "Temerrüde düşen borçlu, temerrüde düşmekte kusuru olmadığını ispat etmedikçe, temerrüde düşme nedeniyle olayda güvence altına almış olduğu edim hakkında sorumludur. Bu sorumluluk, borçlunun kusuruna bakılmaksızın beklenmedik halden doğan zararları da kapsar."

Bu hüküm çok önemlidir: temerrüde düşen borçlu, normalde sorumlu olmadığı beklenmedik hallerden (mücbir sebep dışında) bile sorumlu hale gelir. Örneğin bir malın teslimi geciktirildi ve bu arada mal bir yangında yandı — temerrüde düşmeyen borçlu bu zarardan sorumlu olmazdı, ancak temerrüde düştüğü için sorumlu tutulur. Sadece mücbir sebep (TBK m.136) ve temerrüde düşmemiş olsa bile aynı zararın gerçekleşeceğinin ispatı ile kurtulabilir.

3) Temerrüt Faizi (TBK m.120)

Para borçlarına özgüdür:

> "Uygulanacak yıllık temerrüt faizi oranı, sözleşmede kararlaştırılmamışsa, faiz borcunun doğduğu tarihte yürürlükte olan mevzuat hükümlerine göre belirlenir."

Temerrüt faizi için kusur aranmaz; borçlunun alacağı muaccel olduktan sonra ihtar ile temerrüde düşmüş olması yeterlidir.

Temerrüt Faizi Oranları — 2026

Türkiye'de temerrüt faizi iki farklı oranla uygulanır:

1) Yasal Temerrüt Faizi 3095 sayılı Kanuni Faiz ve Temerrüt Faizine İlişkin Kanun m.2 uyarınca belirlenir. 2026 yılı itibarıyla yasal temerrüt faizi yıllık %9'dur.

2) Ticari Temerrüt Faizi Ticari işler için 3095 sayılı Kanun m.2/2 uyarınca TCMB'nin kısa vadeli avans oranı uygulanır. 2026 itibarıyla bu oran genellikle %30 üzerinde hareket etmektedir.

Sözleşmede daha yüksek bir temerrüt faizi kararlaştırılabilir; ancak TBK m.27 ve tüketici koruma mevzuatı çerçevesinde ahlaka aykırı yüksek faizler hakim tarafından indirilebilir.

Alacaklının Seçimlik Hakları — TBK m.123-125

Karşılıklı borç yükleyen sözleşmelerde (örneğin alım-satım, kira) borçlu temerrüde düşerse alacaklının seçimlik hakları vardır:

TBK m.123 — Süre verme: Alacaklı, borçluya münasip bir süre verir. Bu süre içinde borçlu ifayı gerçekleştirmezse alacaklı aşağıdaki seçeneklerden birini kullanabilir.

TBK m.125 — Üç seçimlik hak:

1. Aynen ifada ısrar: Borç ifasını talep eder + gecikme tazminatı.
2. Aynen ifadan vazgeçme + müspet zarar talebi: Borcun ifasından vazgeçip borcun ifasıyla elde edeceği menfaatin tümünü (müspet zarar) tazminat olarak ister.
3. Sözleşmeden dönme + menfi zarar talebi: Sözleşmeyi fesheder ve sözleşmenin hiç kurulmamış olması halinde bulunacağı duruma göre zararı (menfi zarar) talep eder.

Kira Hukukunda Temerrüt

Kira sözleşmelerinde temerrüt çok yaygın bir durumdur. Kiracı kira bedelini vadesinde ödemezse:

TBK m.315 — Temerrüt ve Fesih: Kiraya veren kiracıya yazılı ihtar çekerek süre verir:

• Konut ve çatılı işyeri kiralarında: En az 30 gün (6 günden kısa süreli kiralarda 6 gün).
• Diğer kiralarda: En az 10 gün.

Süre içinde ödeme yapılmazsa sözleşme feshedilir.

İİK m.269 — İlamsız Tahliye: Alternatif olarak kiraya veren, icra dairesine başvurarak kira alacağını ve tahliye talebini birlikte öne sürebilir.

TBK m.352/2 — İki Haklı İhtar: Kiracının bir kira yılı içinde 2 kez kira ödememesi nedeniyle kendisine iki haklı ihtar çekilmişse, kiraya veren kira yılının bitiminden itibaren bir ay içinde tahliye davası açabilir.

Ticari İşlerde Temerrüt

Ticari işlerde temerrüt farklı kurallara tabidir:

• TTK m.7 ticari teselsül karinesi: Birden fazla kişi ticari iş kapsamında borçlanırsa aksi kararlaştırılmadıkça müteselsil sorumlu olur.
• Ticari temerrüt faizi TCMB kısa vadeli avans oranı üzerinden çok daha yüksektir.
• TTK m.21 — Ticari defterlerin delil kuvveti.
• Mal ve hizmet tedarikinde geç ödeme: TTK m.1530 özel hükümleri uyarınca alıcı 30 gün sonra temerrüde düşer; kanuni ticari faiz yüksek oranda uygulanır.

Temerrüt ve İhtarın İlişkisi

İhtar ve temerrüt birbirine bağlı iki kavramdır:

• İhtar, borcu muaccel kılmaz — borcun zaten muaccel olması ön şarttır.
• İhtar, borçluyu temerrüde düşürmek için yapılır.
• İhtardan sonra temerrüt başlar; faiz ve tazminat buradan itibaren işler.
• İhtarın tarihi, noter sicil kaydı veya PTT tebligatı ile belgelenir.

Noter ihtarnamesi en güçlü ispat aracıdır; PTT iadeli taahhütlü mektup da geçerli ancak içerik ispat değeri zayıftır.

Temerrüt Faizinin Hesaplanması

Temerrüt faizi hesabı şu formülle yapılır:

Faiz = Anapara × Oran × Gün Sayısı / 365

Örnek: 100.000 TL borç, 180 gün gecikme, yasal faiz %9: Faiz = 100.000 × 0,09 × 180 / 365 = 4.438,36 TL

Ticari işlerde (örneğin %35 faiz): Faiz = 100.000 × 0,35 × 180 / 365 = 17.260,27 TL

Faiz başlangıcı temerrüt tarihidir (kesin vadede vade tarihi, ihtar gereken hallerde ihtar tarihi). Bileşik faiz ancak sözleşme ile kararlaştırılmışsa uygulanır (TBK m.121).

Sık Sorulan Sorular

Temerrüde düşmek için ihtar zorunlu mu? Kural olarak evet. TBK m.117/1 borçlunun temerrüde düşmesi için alacaklının ihtarını şart koşar. Ancak m.117/2'de sayılan istisnai hallerde ihtar gerekmez: (1) Kesin vade kararlaştırılmış olması, (2) Haksız fiillerde (fiil tarihinden itibaren), (3) Sebepsiz zenginleşmede (zenginleşme tarihinden — iyi niyetli zenginleşende bildirim şart). Ayrıca TBK m.117/3'te sayılan hallerde borçlu karşı tarafa ifa imkanının ciddiyetle reddettiğini bildirirse ihtar aranmaz.

Temerrüt faizi hangi tarihten başlar? Temerrüt faizi temerrüt tarihinden itibaren işlemeye başlar. Bu tarih: (1) Kesin vadeli borçlarda vadeyi izleyen gün, (2) İhtar gereken borçlarda ihtarın muhataba tebliğ tarihi, (3) Haksız fiillerde fiilin işlendiği gün, (4) Sebepsiz zenginleşmede zenginleşmenin gerçekleştiği gündür. Faiz borcun ifa edildiği güne kadar devam eder; anapara ödense bile biriken faiz tahsil edilebilir (TBK m.100).

Yasal ve ticari temerrüt faizi farkı nedir? Yasal temerrüt faizi 3095 sayılı Kanun m.2/1 uyarınca belirlenir; 2026'da %9 olarak uygulanır. Ticari temerrüt faizi ise TCMB'nin reeskont işlemlerinde uyguladığı kısa vadeli avans oranı üzerinden belirlenir; bu oran 2026'da genellikle %30 üzerinde seyretmektedir. Tarafların ticari iş kapsamında borç ilişkisine girmesi halinde (TTK m.3 tanımları) ticari temerrüt faizi uygulanır. Sözleşme ile daha yüksek oran kararlaştırılabilir; ancak ahlaka aykırı olmamalıdır.

Borçlu kusursuz ise temerrüt faizi öder mi? Evet, öder. TBK m.120 uyarınca temerrüt faizi için kusur aranmaz. Borçlunun borcu vadede ödememesi ve ihtar ile temerrüde düşmesi yeterlidir. Kusurun aranmaması temerrüt faizini gecikme tazminatından ayıran temel farktır. Gecikme tazminatı (TBK m.118) için kusur aranır ve borçlu kusuru olmadığını ispatlarsa sorumluluktan kurtulur. Ancak temerrüt faizi tamamen objektif bir yükümlülüktür.

Sözleşmede yüksek temerrüt faizi kararlaştırılabilir mi? Evet, ancak sınırlıdır. TBK m.120/2 sözleşmesel temerrüt faizinin kanuni temerrüt faizinden yüksek olmasını kural olarak kabul eder. Ancak aşırılık halinde TBK m.182 kapsamında hakim indirim yapabilir. Ayrıca tüketici işlemlerinde 6502 sayılı TKHK m.6 ve ilgili mevzuat koruyucu kurallar getirir. Genel olarak 5 katı aşan oranların ahlaka aykırı sayıldığı görüşü doktrinde yaygındır.

Temerrüt halinde sözleşmeden dönebilir miyim? Evet, şartlarla. TBK m.123 karşılıklı borç yükleyen sözleşmelerde alacaklının borçluya münasip bir süre verip bu süre içinde ifa edilmemesi halinde seçimlik haklar sunar. TBK m.125 üç seçenek belirler: (1) Aynen ifada ısrar + gecikme tazminatı, (2) Aynen ifadan vazgeçme + müspet zarar tazminatı, (3) Sözleşmeden dönme + menfi zarar tazminatı. Sözleşmeden dönme halinde taraflar ifa etmişlerse aldıklarını iade ederler (TBK m.125/3).

Yargıtay temerrütün şartlarını nasıl değerlendiriyor? Yargıtay Hukuk Genel Kurulu ve daireleri temerrüdün şartlarına sıkı yaklaşır. İhtar gerekli ise: (1) Muaccel borca ilişkin olmalı, (2) Yazılı veya ispat edilebilir olmalı, (3) Borçluya tebliğ edilmiş olmalıdır. Tebligatın usulsüzlüğü halinde temerrüt başlamamış sayılır. Temerrüt faizi başlangıç tarihi hassas bir konudur; mahkemeler alacaklıdan net belge ve delil talep eder. Kusursuzluk ispatı konusunda ise borçluya ağır bir delil yükü yüklenir; mücbir sebep dışında kurtulma zordur.