Sulh Hukuk Mahkemesi Nedir? Görevi

Sulh Hukuk Mahkemesinin Hukuki Dayanağı — HMK m.4

6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun m.4 maddesi sulh hukuk mahkemelerinin görev alanını belirler:

> Madde 4 — Sulh hukuk mahkemelerinin görevi > > Sulh hukuk mahkemeleri, dava konusunun değer veya tutarına bakılmaksızın; > > a) Kiralanan taşınmazların, 2004 sayılı İcra ve İflas Kanununa göre ilamsız icra yoluyla tahliyesine ilişkin hükümler hariç olmak üzere, kira ilişkisinden doğan alacak davaları da dâhil olmak üzere tüm uyuşmazlıkları konu alan davalar ile bu davalara karşı açılan davaları, > > b) Taşınır ve taşınmaz mal veya hakkın paylaştırılmasına ve ortaklığın giderilmesine ilişkin davaları, > > c) Taşınır ve taşınmaz mallarda, sadece zilyetliğin korunmasına yönelik olan davaları, > > ç) Bu Kanun ile diğer kanunların, sulh hukuk mahkemesi veya sulh hukuk hâkimini görevlendirdiği davaları, > > görürler.

Bu düzenleme iki önemli ilkeyi ortaya koyar:

1. Konu esası: Sulh hukuk mahkemesinin görevi konuya göre belirlenir; dava değerine bakılmaz.
2. Sınırlı görev: Sadece m.4'te sayılan dört kategori sulh hukuka aittir; diğer özel hukuk davaları asliye hukuk mahkemesinin görevindedir (HMK m.2).

Kira İlişkilerinde Sulh Hukuk Mahkemesi

Pratikte sulh hukuk mahkemelerinin en yoğun iş yükünü kira uyuşmazlıkları oluşturur. HMK m.4/1-a kapsamında sulh hukuk mahkemesinde açılan tipik kira davaları:

1) Tahliye Davaları

• TBK m.350-352 kapsamındaki tahliye sebepleri (gereksinim, yeniden inşaat, esaslı tadil, tahliye taahhüdü, iki haklı ihtar, kiracının oturacak konutu olması).
• Temerrüt nedeniyle tahliye (TBK m.315).
• Kira sözleşmesinin haklı sebeple feshi davaları.

2) Kira Bedelinin Tespiti ve Uyarlama

• TBK m.344: Konut ve çatılı işyeri kiralarında kira bedelinin yeni dönem için tespiti.
• TBK m.138: Aşırı ifa güçlüğü (kira uyarlama) davaları — özellikle döviz kurundaki ani artışlar, kriz dönemlerinde.
• TBK m.344/3-4: Beş yılı aşan kiralarda hakim tarafından yeniden tespit.

3) Kira Alacağı Davaları

• Ödenmemiş kira, aidat, yan giderler için tahsil davaları.
• Depozitonun iadesi talepleri.
• Sözleşmeye aykırı ödemelerin iadesi (TBK m.346 kapsamında geçersiz ödemeler, sebepsiz zenginleşme m.77).

4) Devir / Alt Kira Uyuşmazlıkları

• TBK m.323 kapsamında kira devri rızasının reddi halinde mahkeme kararı talebi.
• TBK m.322 alt kira izninin reddinden kaynaklanan davalar.
• Devralan ve devreden arasındaki müteselsil sorumluluk uyuşmazlıkları.

Önemli İstisna — İlamsız Tahliye

Kira ilişkilerindeki tek istisna İİK m.269-276 kapsamındaki ilamsız tahliye prosedürüdür. Bu durumda:

• Kiraya veren doğrudan icra dairesine başvurur.
• Tahliye kararı icra mahkemesi tarafından verilir (sulh hukuk değil).
• Süreç kira sözleşmesine dayalı temerrüt tahliyesi için hızlı bir yoldur.

Bu istisna HMK m.4/1-a'nın parantez içinde açıkça belirtilmiştir. Yargıtay kararları bu sınırı sıkı uygular.

Taşınır ve Taşınmaz Ortaklığının Giderilmesi (İzale-i Şuyu)

HMK m.4/1-b uyarınca ortaklığın giderilmesi davaları (izale-i şuyu) sulh hukuka aittir. Tipik durumlar:

• Mirasçılar arası bir taşınmazın paylaştırılamaması.
• Ortak malik tarafından alınan bir taşınmazın satış yolu ile paylaştırılması.
• Hisseli taşınmaz maliklerinin anlaşamaması.

Ortaklığın giderilmesi iki yolla olabilir:

• Aynen paylaştırma: Eşya bölünebilir ise hissedarlar arasında ayni olarak paylaştırma.
• Satış yoluyla paylaştırma (ihale): Eşya bölünemez ise veya taraflar isterse, mahkeme satış yoluyla ihale yapılmasına karar verir; elde edilen bedel hisselere göre paylaştırılır (TMK m.699).

Zilyetliğin Korunması Davaları

HMK m.4/1-c uyarınca taşınır ve taşınmaz mallarda zilyetliğin korunmasına yönelik davalar sulh hukuka aittir. TMK m.981-984 kapsamındaki davalar:

• Zilyetliğin gaspı davası: Birinin zorla aldığı eşyanın geri alınması (TMK m.981).
• Zilyetliğin tecavüzü davası: Zilyetlik izinsiz rahatsız edildiğinde karşı müdahale hakkı (TMK m.982-984).
• Taşınmaz üzerindeki zilyetliği korumaya yönelik el atmanın önlenmesi davaları.

Mülkiyet uyuşmazlıklarından ayrılması önemlidir: mülkiyet davası asliye hukuk mahkemesinin görevindedir; sulh hukuk sadece zilyetliği korur.

Diğer Kanunlarla Sulh Hukuka Verilen Görevler

HMK m.4/1-ç uyarınca başka kanunlar sulh hukuk mahkemesine özel görevler verebilir. Tipik örnekler:

Türk Medeni Kanunu (4721 sayılı):

• Vesayet davaları (TMK m.419 vd.) — 2022 değişikliği ile bazıları aile mahkemesine devredildi.
• Kayyımlık işleri (TMK m.427).
• Evlat edinme işleri (TMK m.305 vd.).
• Tereke işleri ve mirasın reddi (TMK m.589 vd.).
• Mal rejimi tasfiye süreçleri.

İcra ve İflas Kanunu:

• İİK kapsamında açılan bazı sulh hukuk davaları (tereke tespiti vb.).

Kat Mülkiyeti Kanunu (634 sayılı):

• Bazı kat mülkiyeti uyuşmazlıkları (yönetim davası, apartman kararlarının iptali gibi — ancak bazıları asliye hukuka taşındı).

Yargılama Usulü

Sulh hukuk mahkemesi, diğer hukuk mahkemeleri gibi HMK genel hükümlerine tabidir. Ancak bazı özellikler vardır:

• Tek hakim: Sulh hukuk mahkemelerinde yargılama tek hakim tarafından yürütülür (HMK m.22).
• Basit yargılama usulü: Sulh hukuk mahkemelerindeki basit yargılama usulü HMK m.316-322 kapsamında uygulanır. Dilekçeler daha kısa süreli; ara kararlar hızlı verilir.
• Ön inceleme: HMK m.137-142 ön inceleme duruşması yapılır.
• Delil sunma: Taraflar dilekçelerinde tüm delillerini açıklamak zorundadır.

Basit yargılama usulü, sulh hukuk davalarının daha hızlı sonuçlanmasını sağlar.

İstinaf ve Temyiz Yolu

İstinaf (Bölge Adliye Mahkemesi):

• HMK m.341 kapsamında istinaf yoluna başvurulabilir.
• 2025 yılı itibariyle istinaf parasal eşiği 40.000 TL'dir; bu tutarın altındaki kararlar kesindir, istinafa gidilemez.
• Kira ve tahliye davalarında değer genellikle aşıldığından çoğu karar istinafa götürülebilir.

Temyiz (Yargıtay):

• HMK m.361 kapsamında temyiz yoluna gidilebilir.
• 2025 yılı itibariyle temyiz parasal eşiği 238.730 TL.
• Kira davalarında temyiz eşiği genellikle aşılır; Yargıtay 3. Hukuk Dairesi bu davaların üst derecedir.

Yargıtay Emsal Kararları

Yargıtay 4. HD 2022/10095 E. 2024/3678 K.: Kira sözleşmesinden kaynaklanan uyuşmazlıklarda — sigortalı araç devresi bile olsa — sulh hukuk mahkemesi görevlidir.

Yargıtay 3. HD E. 2024/4052 K. (Tahliye Taahhüdü): Kira sözleşmesinin kurulmasından sonra verilen tahliye taahhüdünün kiracının serbest iradesinin ürünü sayılacağı; bu nedenle tahliye davası sulh hukuk mahkemesinde görülür.

Yargıtay İBGK 1972/E.2015/2 K.: Kira ilişkisine dayalı her türlü hukuki uyuşmazlık, dava değerine bakılmaksızın sulh hukuka aittir.

Sık Sorulan Sorular

Kira davası için sulh hukuk mı yoksa asliye hukuk mu? Kira ilişkisinden doğan tüm davalar (tahliye, kira tespiti, kira alacağı, uyarlama, tazminat) sulh hukuk mahkemesinin görevindedir (HMK m.4/1-a). Dava değeri ne olursa olsun bu görev değişmez. Tek istisna İİK m.269 kapsamındaki ilamsız tahliye prosedürüdür — bu icra mahkemesine aittir. Ticari nitelikli kira sözleşmelerinde bile sulh hukuk görevli olmaya devam eder (Yargıtay 4. HD 2022/10095).

Sulh hukuk mahkemesinde parasal sınır var mı? Görev (yetki değil) belirleme bakımından parasal sınır yoktur; konu belirleyicidir. Ancak istinaf için 2025 yılında 40.000 TL ve temyiz için 238.730 TL parasal eşikleri bulunmaktadır. Bu eşiklerin altındaki kararlar kesindir. Bu nedenle küçük değerli tahliye veya alacak davalarının sonucu istinafa/temyize taşınamayabilir.

Sulh hukuk yerine asliye hukuka dava açılırsa ne olur? Sulh hukuk mahkemesi ile asliye hukuk mahkemesi arasında görev ilişkisi vardır ve bu resen dikkate alınır (HMK m.1). Yanlış mahkemeye açılan dava için görevsizlik kararı verilir ve dosya görevli mahkemeye gönderilir. Davacı yeniden dilekçe vermek zorunda kalmaz; ancak süreç uzayabilir. Tarafların görev itirazı yapmalarına gerek yoktur; hakim kendiliğinden değerlendirir.

İzale-i şuyu davası ne kadar sürer? Ortaklığın giderilmesi (izale-i şuyu) davası, dava konusu taşınmazın niteliğine ve taraf sayısına bağlı olarak 1-3 yıl sürebilir. Süreç aşamaları: (1) Dava açılışı, (2) Ön inceleme ve keşif, (3) Bilirkişi incelemesi (aynen paylaştırma mümkün mü?), (4) Aynen paylaştırma mümkün değilse satış kararı, (5) İhale aşaması — ilanlar ve açık artırma, (6) Bedel paylaşımı. Taraflar uzlaşırsa dava her aşamada sulhle sona erebilir.

Sulh hukuk mahkemesinde avukat zorunlu mu? Hayır. Tarafların avukatla temsil edilmesi zorunlu değildir (HMK m.73). Ancak hukuki süreçlerin karmaşıklığı, delil sunma kuralları ve sürelerin kesin niteliği nedeniyle avukat desteği yararlıdır. Kira tahliye, izale-i şuyu gibi kritik davalarda profesyonel hukuki destek tavsiye edilir. Avukatsız açılan davalarda, davacıyı HMK m.321 uyarınca hakim yönlendirebilir ancak hukuki tavsiye veremez.

Kira uyarlama davası sulh hukukta mı açılır? Evet. TBK m.138 kapsamındaki kira uyarlama davası (aşırı ifa güçlüğü), kira ilişkisinden doğduğu için HMK m.4/1-a uyarınca sulh hukuk mahkemesinin görev alanına girer. Döviz kurundaki ani artışlar, ekonomik kriz dönemleri veya başka olağanüstü koşullar nedeniyle kira bedelinin uyarlanması talebi ile açılır. Kira uyarlama davaları 2022-2025 döneminde yoğun biçimde görüldü; güncel Yargıtay 3. HD içtihatları bu davaların inceleme kriterlerini (öngörülemezlik, sürekli işlem, aşırılık) netleştirmiştir.

Vesayet davaları hâlâ sulh hukuk mahkemesinde mi? 2022 yılındaki değişikliklerle bazı aile hukukuna ilişkin işler aile mahkemesine devredilmiştir. Ancak klasik vesayet, kayyımlık, yasal danışmanlık ve tereke işlemleri sulh hukuk mahkemesinin görev alanındadır (TMK m.419 vd. ve HMK m.4/1-ç). Evlat edinme işlemleri ise aile mahkemelerine taşınmış ancak aile mahkemesi yoksa sulh hukuk görevlidir. Her türlü özel hal için güncel mevzuata ve yargılama yerine bakılmalıdır.