Kefil (Adi Kefalet) Nedir? TBK m.581

Kefalet Sözleşmesinin Tanımı — TBK m.581

6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'nun "Özel Borç İlişkileri" kitabında yer alan Kefalet Sözleşmesi bölümü (m.581-603) Türk hukukunda kefalet rejiminin tümünü düzenler. Madde 581 metni:

> Madde 581 — A. Tanımı > > Kefalet sözleşmesi, kefilin alacaklıya karşı, borçlunun borcunu ifa etmemesinin sonuçlarından kişisel olarak sorumlu olmayı üstlendiği sözleşmedir.

Bu tanımda üç unsur öne çıkar:

• Üçlü ilişki: Kefalet asıl borçlu, alacaklı ve kefil arasında şekillenen üç taraflı bir ilişkidir.
• Kişisel sorumluluk: Kefil, asıl borçlunun yerine geçmez; yalnızca şahsi malvarlığıyla teminat verir.
• Fer'ilik (bağlılık): Kefaletin varlığı ve kapsamı, asıl borca bağlıdır. Asıl borç geçersizse kefalet de geçersizdir.

Kefaletin Türleri

TBK m.585 vd. kefaleti üç ana türe ayırır:

• Adi kefalet (m.585)
• Müteselsil kefalet (m.586)
• Birlikte kefalet (m.587)

Adi kefalet, kefalet türlerinin temelidir; taraflar açıkça müteselsil kefalet kararlaştırmadıkça kefil adi kefil sayılır (TBK m.586 a contrario).

Adi Kefalet — TBK m.585

Adi kefalette en belirleyici unsur fer'ilik (ikincillik) niteliğidir. TBK m.585/1:

> "Adi kefalette alacaklı, borçluya başvurmadıkça, kefili takip edemez; ancak, aşağıdaki hâllerde doğrudan doğruya kefile başvurabilir..."

Bu hüküm, "tartışma def'i" (tartışma itirazı) olarak da bilinen hukuki aracı kefile sağlar. Alacaklı kefile başvurduğunda, kefil bu itirazı ileri sürerek alacaklıyı önce asıl borçluya başvurmaya zorlayabilir.

Alacaklının doğrudan kefile başvurabileceği haller (m.585/1):

1. Borçlu aleyhine yapılan takip semeresiz kalmış veya bu takibin sonuçsuz kalacağı önceden bellli olmuşsa.
2. Borçlunun takibi, Türkiye'de açıkça güçleşmişse (örneğin yurtdışına çıkmış, mal kaçırmış).
3. Borçlunun iflası ilan edilmişse.
4. Borçlu konkordato mühlet almışsa.

Müteselsil Kefaletten Temel Fark

Adi kefalette kefil, asıl borçluya gidilmeden sorumlu tutulamaz — bu kritik bir güvencedir. Müteselsil kefalette ise TBK m.586 uyarınca:

> "Kefil, müteselsil kefil sıfatıyla veya bu anlama gelen herhangi bir ifadeyle yükümlülük altına girmeyi kabul etmişse alacaklı, borçluyu takip etmeden veya taşınmaz rehnini paraya çevirmeden kefili takip edebilir."

Ticari borçlara kefalette TTK m.7 uyarınca müteselsil kefalet karinesi vardır; aksi sözleşmede açıkça kararlaştırılmalıdır.

Kefalet Sözleşmesinin Şekli — TBK m.583

TBK m.583 kefaletin geçerlilik şartlarını sıkı biçimde düzenler:

> Madde 583 — II. Şekil > > Kefalet sözleşmesi, yazılı şekilde yapılmadıkça ve kefilin sorumlu olacağı azamî miktar ile kefalet tarihi belirtilmedikçe geçerli olmaz. Kefilin, sorumlu olduğu azamî miktarı, kefalet tarihini ve müteselsil kefil olması durumunda, bu sıfatla veya bu anlama gelen herhangi bir ifadeyle yükümlülük altına girdiğini kefalet sözleşmesinde kendi el yazısıyla belirtmesi şarttır.

Şekil şartları:

1. Yazılı şekil — emredici.
2. Azami miktar — rakam veya yazıyla açıkça belirtilmeli.
3. Kefalet tarihi — belirli tarih.
4. Müteselsil kefalette özel beyan — "müteselsil kefilim" veya eşdeğer ifade, kefilin kendi el yazısıyla yazılmalıdır.

Bu şartlardan herhangi biri eksikse kefalet sözleşmesi kesin hükümsüzdür (TBK m.27). Örneğin matbu form üzerinde "müteselsil kefil" ifadesi basılı ise ve kefil sadece imza atmışsa, el yazısı şartı sağlanmadığı için sözleşme geçersizdir.

Eşin Rızası — TBK m.584

Kefalet hukukunda en önemli koruma mekanizmalarından biri TBK m.584'tür:

> "Eşlerden biri mahkemece verilmiş bir ayrılık kararı olmadıkça veya yasal olarak ayrı yaşama hakkı doğmadıkça, ancak diğerinin yazılı rızasıyla kefil olabilir; bu rızanın sözleşmenin kurulmasından önce ya da en geç kurulması anında verilmiş olması şarttır."

Şartlar:

• Evlilik devam etmelidir (ayrılık veya ayrı yaşama hakkı yoksa).
• Rıza yazılı olmalıdır.
• Rızanın sözleşmeden önce veya en geç sözleşme anında verilmiş olmalıdır.
• Sonradan yapılan ve kefilin sorumluluğunu artıran değişikliklerde de eş rızası gerekir.

İstisnai haller (TBK m.584/3):

• Ticaret siciline kayıtlı ticari işletme sahibi veya ortağının, kendi işletmesi/şirketi için kefil olması.
• Esnaf ve sanatkârlar siciline kayıtlı esnaf veya sanatkârın kendi mesleki faaliyetine ilişkin kefaleti.
• 5570 sayılı Kanun kapsamındaki faiz destekli krediler için kefalet.
• Kamu bankaları, tarım kredi kooperatifleri ve esnaf kooperatifleri tarafından üyelere verilen krediler için kefalet.

Eşin Rızası ve Aval Ayrımı — Yargıtay İBGK 2017/4 E. 2018/5 K.

Yargıtay İçtihadı Birleştirme Büyük Genel Kurulu'nun 20.04.2018 tarihli 2017/4 E. 2018/5 K. sayılı kararı önemli bir sorunu çözmüştür: TBK m.584'teki eş rızası şartı bono ve çeke verilen aval için de geçerli midir?

Kurul çoğunlukla şu sonuca varmıştır:

• Aval kıymetli evrak hukukuna özgüdür; senet tedavülünün kolaylığı esastır.
• Kefaletteki eş rızası kuralı avalde uygulanmaz.
• Bono ve çeke aval veren kişiye eşinin rızası aranmaz.

Bu karar, TBK m.603 "avalin gerçek kişiler tarafından verilmesi halinde kefalet hükümlerinin uygulanacağı" ifadesine rağmen, eş rızası kuralının aval için uygulanmayacağını kesinleştirmiştir.

Kefilin Sorumluluğunun Sınırları

Kefil sorumluluğu çeşitli şekillerde sınırlıdır:

• Azami miktar sınırı: Sözleşmede belirlenen rakamı aşamaz (TBK m.589).
• Asıl borca bağlılık: Asıl borç miktarından fazla olamaz (TBK m.582 fer'ilik).
• Kefalet süresi: Belirli süreli verilen kefalet, süre bitince kendiliğinden sona erer; belirsiz süreli kefaletlerde azami 10 yıl (TBK m.598/3).
• Kefilin hakları: TBK m.596-598'de düzenlenen itiraz, def'i ve rücu hakları.

Kira Sözleşmesinde Kefil

Uygulamada kira sözleşmelerinin büyük çoğunluğunda kiracı için bir kefil öngörülür. Bu durum bazı önemli sonuçlar doğurur:

• Kira sözleşmesine dayalı kefalet, ekseriyetle müteselsil kefalet biçiminde düzenlenir; aksi halde adi kefalet kabul edilir.
• TBK m.583 şekil şartları tam olarak uygulanır: azami miktar, tarih, el yazısı müteselsil ifadesi.
• TBK m.584 eş rızası — ticaret siciline kayıtlı değilse evli kefil için eş rızası şarttır.
• Kefalet azami 10 yıl (TBK m.598/3); bu süre sonunda yenilenmelidir.
• Kiracının ödemesi gereken tüm kira, tazminat, fer'iler bu azami miktar çerçevesinde kefilden talep edilebilir.

Sık Sorulan Sorular

Kefil ile müteselsil kefil aynı şey mi? Hayır. "Kefil" genel terimdir; iki ana türü vardır: adi kefil (ikincil sorumluluk) ve müteselsil kefil (asıl borçluyla birlikte doğrudan sorumluluk). Sözleşmede "müteselsil" ifadesi yoksa ve kefil kendi el yazısıyla bunu yazmamışsa, kefalet adi kefalet sayılır. Adi kefilde alacaklı önce asıl borçluya başvurmak zorundadır; müteselsil kefilde ise doğrudan kefile başvurabilir.

Kefalet sözleşmesi notere yapılmak zorunda mı? Hayır. TBK m.583 yazılı şekil arar ancak noter tasdikini zorunlu kılmaz. Ancak uygulamada noter tasdikli kefalet, ispat bakımından çok daha güçlüdür ve sonradan sahtecilik iddialarını zorlaştırır. Banka kredi kefaletleri genellikle notersiz yapılır; kira ve ticari kefaletlerde ise noter tercih edilir. Kanuni şart değil, ispat gücü meselesidir.

Eşim bilmeden kefil oldum, sözleşme geçerli mi? Hayır. TBK m.584 uyarınca evli kişinin kefil olması eşin yazılı rızasını gerektirir ve bu rızanın sözleşmeden önce veya en geç sözleşme anında verilmiş olması şarttır. Sonradan verilen rıza hükümsüzdür (TBK m.584/2). Eş rızası alınmadan yapılan kefalet sözleşmesi kesin hükümsüzdür. İstisnalar: ticaret siciline kayıtlı ticari işletme sahibinin kendi işletmesi için kefaleti; esnaf ve sanatkârlar siciline kayıtlı esnafın kendi faaliyeti için kefaleti; kamu bankaları gibi özel haller.

Kefalet süresiz olabilir mi? Evet, ancak sınırlıdır. Belirsiz süreli kefalet TBK m.598/3 uyarınca 10 yıl geçerlidir; bu sürenin sonunda yenilenmedikçe kendiliğinden sona erer. Belirli süreli kefalette ise sürenin dolmasıyla birlikte sorumluluk biter. Sözleşmede "süresiz kefaletim devam eder" yazılması hükümsüzdür; azami süre emredici 10 yıldır.

Azami miktar belirtilmeyen kefalet geçerli mi? Hayır. TBK m.583 azami miktarın sözleşmede açıkça belirtilmesini geçerlilik şartı olarak arar. Rakamla veya yazıyla yazılması yeterlidir. Azami miktar yoksa sözleşme baştan geçersizdir. Kefil sorumlu olduğu miktarın üstünde talep edilemez; fer'i alacaklar (faiz, tazminat) ise bu sınır içinde kalmak şartıyla eklenir (TBK m.589).

Kefil borcu ödedikten sonra borçluya rücu edebilir mi? Evet. TBK m.596 uyarınca kefil alacaklıya ödeme yaptığı ölçüde asıl borçluya karşı rücu hakkına sahiptir. Ayrıca kefil, alacaklının yerine halef olur ve alacaklının rehin hakları, teminatlar gibi yetkilerini kullanabilir (TBK m.597). Rücu talebi 10 yıllık genel zamanaşımına tabidir (TBK m.146). İcra takibi veya dava yoluyla bu hak kullanılabilir.

Yargıtay kefalet sözleşmelerinde hangi şekil şartlarına dikkat eder? Yargıtay 19. HD ve Hukuk Genel Kurulu'nun istikrarlı içtihadı TBK m.583'ü emredici şekil hükmü olarak uygular. (1) Yazılı şekil aranır; sözlü kefalet geçersizdir. (2) Azami miktar yoksa sözleşme baştan hükümsüzdür. (3) El yazısı müteselsil ifadesi yoksa müteselsil kefalet adi kefalete dönüşür. (4) Matbu form üzerinde sadece imza atılması yeterli sayılmaz. (5) TBK m.584 eş rızası emredici olarak uygulanır; istisnai hallere dar yorum yapılır. Bu şekil şartları, tüketici ve bireysel kefiller lehine koruyucu nitelikte değerlendirilir.